Post by : Jan Punjab Bureau

ਗੁਰ ਜੈਸਾ ਨਾਹੀ ਕੋ ਦੇਵ — ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਆਤਮਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਮਹਿਮਾ

ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਰਿਚਯ

“ਗੁਰ ਜੈਸਾ ਨਾਹੀ ਕੋ ਦੇਵ" ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇੱਕ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਗਹਿਰੇ ਆਤਮਕ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ (ਮਹਲਾ ੫) ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ ਭੈਰਉ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ ੧੧੪੨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ।

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਦਿਸ਼ਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ

ਗੁਰ ਜੈਸਾ ਨਾਹੀ ਕੋ ਦੇਵ॥

ਜਿਸੁ ਮਸਤਕਿ ਭਾਗੁ ਸੁ ਲਾਗਾ ਸੇਵ॥

१.
ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਬੇਮੁਹਤਾਜੁ॥

ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰੇ ਸਚਾ ਸਾਜੁ॥

ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਸਭਸ ਕਾ ਦਾਤਾ॥

ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਪੁਰਖੁ ਬਿਧਾਤਾ॥

२.
ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਸਰਬ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲੈ॥

ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਮਾਰਿ ਜੀਵਾਲੈ॥

ਸਤਿਗੁਰ ਮੇਰੇ ਕੀ ਵਡਿਆਈ॥

ਪ੍ਰਗਟੁ ਭਈ ਹੈ ਸਭਨੀ ਥਾਈ॥

३.
ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਤਾਣੁ ਨਿਤਾਣੁ॥

ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਘਰਿ ਦੀਬਾਣੁ॥

ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਹਉ ਸਦ ਬਲਿ ਜਾਇਆ॥

ਪ੍ਰਗਟੁ ਮਾਰਗੁ ਜਿਨਿ ਕਰਿ ਦਿਖਲਾਇਆ॥

४.
ਜਿਨਿ ਗੁਰੂ ਸੇਵਿਆ ਤਿਸੁ ਭਉ ਨ ਬਿਆਪੈ॥

ਜਿਨਿ ਗੁਰੂ ਸੇਵਿਆ ਤਿਸੁ ਦੁਖੁ ਨ ਸੰਤਾਪੈ॥

ਨਾਨਕ ਸੋਧੇ ਸਿੰਮ੍ਰਿਤਿ ਬੇਦ॥

ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਗੁਰ ਨਾਹੀ ਭੇਦ॥

ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵਿਆਖਿਆ

“ਗੁਰ ਜੈਸਾ ਨਾਹੀ ਕੋ ਦੇਵ॥ ਜਿਸੁ ਮਸਤਕਿ ਭਾਗੁ ਸੁ ਲਾਗਾ ਸੇਵ॥"

ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਾਤਾ, ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ "ਦੇਵ" ਦਾ ਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ।

"ਜਿਸੁ ਮਸਤਕਿ ਭਾਗੁ" - ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ - ਸੱਚਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਹਾਰਾ

"ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਬੇਮੁਹਤਾਜੁ॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰੇ ਸਚਾ ਸਾਜੁ॥"

ਗੁਰੂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਆਪ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ।

ਦੁਨਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਹਾਰੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ-ਧਨ, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਪਦਵੀ ਜਾਂ ਸ਼ੋਹਰਤ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ - ਸਭ ਦਾ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ

"ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਸਭਸ ਕਾ ਦਾਤਾ॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਪੁਰਖੁ ਬਿਧਾਤਾ॥"
ਗੁਰੂ ਸਿਰਫ਼ ਭੌਤਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਮ, ਨਿਮਰਤਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
"ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਸਰਬ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲੈ॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਮਾਰਿ ਜੀਵਾਲੈ॥"

ਇੱਥੇ “ਮਾਰਿ ਜੀਵਾਲੈ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਰੀਰਕ ਮੌਤ ਨਹੀਂ।
ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ - ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦਾ ਤਾਣ

"ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਤਾਣੁ ਨਿਤਾਣੁ॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਘਰਿ ਦੀਬਾਣੁ॥"

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ, ਟੁੱਟਿਆ ਜਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਗੁਰੂ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਥਿਰਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੌਸਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

"ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਹਉ ਸਦ ਬਲਿ ਜਾਇਆ॥ ਪ੍ਰਗਟੁ ਮਾਰਗੁ ਜਿਨਿ ਕਰਿ ਦਿਖਲਾਇਆ॥"

ਗੁਰੂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ-ਨਾਮ, ਸੇਵਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਾਰਗ

ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ - ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ

"ਜਿਨਿ ਗੁਰੂ ਸੇਵਿਆ ਤਿਸੁ ਭਉ ਨ ਬਿਆਪੈ॥ ਜਿਨਿ ਗੁਰੂ ਸੇਵਿਆ ਤਿਸੁ ਦੁਖੁ ਨ ਸੰਤਾਪੈ॥"

ਇੱਥੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੀਆਂ।
ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਇੰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਸੰਦੇਸ਼

"ਨਾਨਕ ਸੋਧੇ ਸਿੰਮ੍ਰਿਤਿ ਬੇਦ॥ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਗੁਰ ਨਾਹੀ ਭੇਦ॥"

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਤ ਮਾਰਗ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ - ਗੁਰੂ ਉਸ ਜੋਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਨਿਸਕਰਸ਼

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸਫਲਤਾ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਆਸਰਾ, ਸੱਚੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹਿ।

#ਜਨ ਪੰਜਾਬ #ਪੰਜਾਬ ਖ਼ਬਰਾਂ